Facebook
21 listopada 2017 18:29
Imieniny: Janusza, Marii, Konrada
A A A
FAIL (the browser should render some flash content, not this).
FAIL (the browser should render some flash content, not this).
FAIL (the browser should render some flash content, not this).
Trzy kultury
Redaktor: Ewa Żarnowska    11.02.2014. Drukuj Powiadom Znajomego

Dzisiejszy powiat gorlicki od wieków zamieszkiwały różne grupy etnograficzne i narodowościowe, dlatego też dzisiaj cechuje go duże bogactwo kulturowe. W zasiedlanej najwcześniej (bo już w XIII i XIV wieku) północnej części powiatu dominował żywioł polski, który z czasem wykształcił kulturę zwaną dzisiaj pogórzańską. Na wyżej położone górskie tereny wkroczyło osadnictwo wołoskie, a później wołosko-ruskie. Największa jego fala miała miejsce w XV i XVI wieku, głównie dzięki akcji osadniczej rodu Gładyszów z Szymbarku. Ludność wołosko-ruska wykształciła kulturę łemkowską. Najpóźniej, bo dopiero w XVIII wieku, na terenie powiatu pojawili się Żydzi. Nie tworzyli oni zwartej enklawy terytorialnej – osiedlali się głównie w miastach (Bobowa, Gorlice, Biecz), ale również w wielu mniejszych miejscowościach. Przed II wojną światową ludność żydowska stanowiła prawie połowę mieszkańców Bobowej i Gorlic.
Kultury mieszkańców (szczególnie Łemków i Pogórzan) – zarówno materialna, jak i duchowa – zgodnie współistniały mimo wielu różnic wynikających czy to z tradycji i wiary, czy z odmiennych warunków klimatycznych i materialnych, w których przyszło im żyć. Na różnych polach czerpały częściowo z siebie, nie zatracając jednak własnej indywidualności.
Charakterystyczne były stroje, szczególnie te odświętne. Pogórzanin nosił buty z cholewkami, czarne lub błękitne sukienne spodnie, kamizelkę z „siwego” płótna, na niej zaś białą lub szarą „cuwę”. Na głowę nakładał czapkę „magierkę”. Pogórzanka nosiła sznurowany, zdobiony gorset, kolorową spódnicę oraz sznurowane, wysokie buty. Dopełnieniem ubioru była chusta zarzucana na ramiona. Głównym elementem odświętnego męskiego stroju łemkowskiego była  „cuha” – długi brązowy płaszcz ozdobiony  z tyłu oraz na rękawach białymi pasami i frędzlami. Spodnie zwane „chołoszniami” lub „nahałkami” uszyte były z białego płótna. Kobiety nosiły ozdobne gorsety zdobione haftami lub naszywkami. Różnokolorowe spódnice szyto z płótna lub fabrycznych materiałów. Często zakładano na nie białe zapaski. Dopełnieniem stroju był „rańtuch” – rodzaj dużego szala. Tradycyjne stroje są już dzisiaj rzadkością, turyści mogą je podziwiać m.in. w Muzeum PTTK w Gorlicach czy w Izbie Regionalnej w Bielance.
Pogórzanie i Łemkowie stworzyli odrębny styl budownictwa. Podstawowym budulcem było drewno. Zagroda Pogórzan składała się z wielu budynków – domu (połączonego pierwotnie ze stajnią), stodoły, piwnicy. Łemkowie wznosili nakryty wspólnym dachem jeden obszerny budynek, w którym znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. Zabudowania kryte były słomą, u Łemków także gontami. Typowe budownictwo pogórzańskie można podziwiać w skansenie w Szymbarku (m.in. kurną chatę z Siar czy chałupę z Moszczenicy). Tradycyjne zagrody łemkowskie funkcjonują jeszcze w niektórych wsiach (m.in. w Bartnem).
Głównym zajęciem wiejskiej ludności pogórzańskiej i łemkowskiej było rolnictwo i hodowla. Uprawiano zboże, rzepę i ziemniaki. Pogórzanie hodowali bydło, świnie, konie, Łemkowie zaś głównie bydło i owce. W niektórych łemkowskich miejscowościach (m.in. Bartne, Przegonina, Rychwałd) wytworzyło się nawet pasterstwo sezonowe, gdzie wiosną wypędzano zwierzęta na wyżej położone pastwiska (np. na stokach Magury Wątkowskiej) dokąd przebywały do późnego lata.
Typowym zajęciem pozarolniczym na Pogórzu było tkactwo, w którym przodowały Łużna i Sękowa. Na Łemkowszczyźnie częstokroć tworzyły się pewne specjalizacje charakterystyczne dla różnych wsi. I tak rozwinęło się kamieniarstwo (m.in. Małastów, Przegonina, Bartne, Wapienne), zarówno użytkowe (kamienie młyńskie, żarna) jak i artystyczne (krzyże, figury, nagrobki). Z wyrobów słynął przede wszystkim ośrodek w Bartnem, gdzie na przełomie XIX i XX wieku działało kilka większych spółek, a pośrednio z rzemiosłem tym związane było wiele rodzin. Surowca dostarczały kamieniołomy na Maguryczu i Magurze Wątkowskiej. Krzyże i figury z Bartnego spotkać dziś można po wsiach całej Łemkowszczyzny, zarówno tych istniejących, jak i tych, po których zostały tylko cmentarze (np. Nieznajowa, Radocyna, Czertyżne, Regietów Wyżny, Lipna). Zdobią rozstaje dróg, cmentarze i prywatne posesje. Przy cerkwi prawosławnej w Bartnem eksponowane są młyńskie kamienie oraz fragmenty krzyży, na cmentarzu zaś warto zobaczyć nagrobek właścicielki wsi – Walewskiej, którego podstawę stanowią młyńskie kamienie. Na Pogórzu z kamieniarstwa słynęła Łużna, gdzie działała rodzina Jamerów. Najbardziej utalentowanym jej przedstawicielem był Władysław Jamer wykonujący własne projekty, a także odkuwający trudniejsze rzeźby dla ośrodka w Bartnem. Dzieła Jamerów podziwiać można m.in. na cmentarzach w Łużnej, Szalowej czy Moszczenicy.
Z kolei mieszkańcy Bielanki trudnili się produkcją dziegciu, czyli cieczy uzyskiwanej przez wypalanie drewna, wykorzystywanej w celach leczniczych, a także jako smar do narzędzi i urządzeń gospodarczych, m.in. osi wozów. Handlem „mazią” zajmowali się Łosianie docierający na słynnych wozach do najdalszych zakątków Europy. Z historią maziarstwa można się zapoznać dziś w Łosiu zwiedzając Zagrodę Maziarską stanowiącą oddział Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach.
Z wyrobu galanterii drewnianej, szczególnie łyżek słynęli mieszkańcy wsi położonych na południowych stokach Magury Małastowskiej – Nowicy, Leszczyn i Przysłupu.
Ludność żydowska tworzyła bardziej zamknięte i odporne na wpływy zewnętrzne enklawy. Zajmowała się głównie handlem, bankowością, a także prowadzeniem zakładów rzemieślniczych i produkcyjnych. Do wyznawców wyznania mojżeszowego należały też zazwyczaj rozsiane licznie po wsiach karczmy.
Kres wspólnej egzystencji trzech kultur położyła II wojna światowa, w trakcie której wyniszczona została ludność żydowska. Niedługo potem, w 1947 roku, dramat przeżyli Łemkowie – w czasie akcji „Wisła” zostali przesiedleni na tzw. Ziemie Odzyskane. Część z nich powróciła w rodzinne strony po 1956 roku.
Po społeczności żydowskiej pozostały głównie cmentarze, m.in. w Gorlicach, Bieczu czy w Bobowej, na którym spoczywa słynny cadyk Salomon ben Natan Halberstam ściągający setki pielgrzymów. W mieście znajduje się również odremontowana synagoga udostępniona do zwiedzania. Tysiące Łemków oraz sympatyków ich kultury (nie tylko z Polski) corocznie w lipcu spotykają się na Łemkowskiej Watrze w Zdyni – kilkudniowym święcie kultury łemkowskiej organizowanym przez Zjednoczenie Łemków.
Tradycję i kulturę powiatu gorlickiego poznać można także na licznych imprezach organizowanych przez Starostwo Powiatowe w Gorlicach oraz urzędy gmin.

1.
tn_100_1867.jpg
2.
tn_100_1918.jpg
3.
tn_cerkiew w bartnem.jpg
4.
tn_cerkiew w kwiatoniu.jpg
5.
tn_cerkiew w leszczynach.jpg
6.
tn_cerkiew w wołowcu.jpg
7.
tn_dożynki w moszczenicy.jpg
8.
tn_dożynki w szymbarku.jpg
9.
tn_dsc00086.jpg
10.
tn_dsc00099.jpg
11.
tn_dscn4530.jpg
12.
tn_dscn6138.jpg
13.
tn_dscn6170.jpg
14.
tn_kościół w wilczyskach.jpg
15.
tn_nabożeństwo ekumeniczne.jpg
16.
tn_pict0019.jpg
17.
tn_pict0023.jpg
18.
tn_pict0071.jpg
19.
tn_pogórzanie na cepeliadzie w krakowie.jpg
20.
tn_skansen chata pogorzańska.jpg
21.
tn_strój pogórzański.jpg
22.
tn_synagoga bobowa.jpg
23.
tn_synagoga w bobowej.jpg
24.
tn_wóż maziarski.jpg
25.
tn_zagroda maziarska w Łosiu.jpg
26.
tn_Łemkowska watra.jpg
 

 
KONTAKT
Starostwo Powiatowe w Gorlicach
38-300 Gorlice
ul. Biecka 3
tel.: (018) 353 53 80
fax: (018) 353 75 45
mail: starostwo@powiatgorlicki.pl